Profilaktyka uzależnień nie musi opierać się na straszeniu, moralizowaniu ani przekazywaniu kolejnych zakazów. Projekt „Spójrz trzeźwo”, realizowany przez Fundację Pomocy Psychologicznej i Edukacji Społecznej RAZEM, pokazuje, że skuteczne działania zaczynają się od obecności, uważności i rozmowy prowadzonej bez oceniania. Specjaliści wychodzą z gabinetów i spotykają młodych ludzi tam, gdzie toczy się ich codzienne życie.
„Spójrz trzeźwo” jest realizowany od 1 czerwca do 31 października 2026 roku. Jego głównym celem jest przeciwdziałanie problemom związanym z używaniem alkoholu i innych substancji psychoaktywnych, ale także szersza rozmowa o dorastaniu, relacjach, napięciu emocjonalnym i sposobach spędzania wolnego czasu.
Twórcy projektu wychodzą z założenia, że profilaktyka nie może ograniczać się do przekazywania informacji o szkodliwości używek. Młodzi ludzie najczęściej wiedzą, że alkohol, narkotyki czy nikotyna mogą szkodzić. Znacznie trudniejsze pozostaje jednak znalezienie odpowiedzi na pytanie, dlaczego sięgają po substancje i jakiego rodzaju potrzeby próbują w ten sposób zaspokoić.
Dla części osób jest to sposób na poradzenie sobie z napięciem. Dla innych — próba przezwyciężenia nieśmiałości, samotności, presji grupy albo lęku przed odrzuceniem. Używki mogą być również traktowane jako przepustka do dorosłości, element zabawy lub szybki sposób na odcięcie się od trudnych emocji. Projekt nie koncentruje się więc wyłącznie na samych substancjach. Znacznie większą uwagę poświęca temu, co dzieje się w życiu młodego człowieka przed podjęciem decyzji o ich użyciu.
Specjaliści wychodzą w teren
Jednym z najważniejszych elementów projektu jest streetworking, czyli bezpośrednia praca z młodymi ludźmi w przestrzeni publicznej. Zespoły złożone ze specjalistów i przygotowanych wolontariuszy pojawiają się w miejscach chętnie wybieranych przez młodzież i młodych dorosłych, między innymi na Bulwarach Wiślanych w Warszawie.
To przestrzenie, w których młodzi ludzie spotykają się ze znajomymi, odpoczywają, słuchają muzyki i spędzają wieczory. Są to również miejsca, w których alkohol i inne substancje bywają łatwo dostępne, społecznie akceptowane, a czasem wręcz uznawane za naturalny element wspólnego spędzania czasu. Zadaniem streetworkerów nie jest kontrolowanie zachowania uczestników ani nakłanianie ich do natychmiastowej zmiany. Specjaliści inicjują krótkie, dobrowolne rozmowy, pytają o doświadczenia młodych ludzi, ich sposób myślenia o dorosłości, relacjach, bezpieczeństwie i używkach.
Podstawową zasadą pracy pozostaje brak oceniania.
To szczególnie ważne, ponieważ moralizujący ton często uruchamia opór i utrudnia rzeczywisty kontakt. Młody człowiek, który spodziewa się krytyki, pouczenia albo zawstydzenia, zazwyczaj nie opowie szczerze o tym, z czym się mierzy. Streetworking odwraca tę perspektywę. Zamiast pytać: „Dlaczego robisz coś niewłaściwego?”, specjaliści próbują zrozumieć: „Co sprawia, że tego potrzebujesz?” i „Co mogłoby pomóc ci inaczej poradzić sobie w tej sytuacji?”.
Rozmowa zamiast gotowych odpowiedzi
W nawiązywaniu kontaktu pomaga krótka, anonimowa ankieta, która nie pełni wyłącznie funkcji badawczej. Jest także punktem wyjścia do rozmowy o doświadczeniach młodych ludzi. Pytania dotyczą między innymi dorosłości, wolności, odpowiedzialności, relacji rówieśniczych, presji otoczenia oraz sposobów radzenia sobie z emocjami. Uczestnicy mogą zastanowić się, czy dorosłość kojarzy im się przede wszystkim z niezależnością, czy raczej z wymaganiami, niepewnością i obawą przed przyszłością. Rozmowy pokazują, że używki nie zawsze są dla młodych ludzi celem samym w sobie. Niekiedy stają się narzędziem służącym do osiągnięcia określonego stanu: większej swobody, odwagi, poczucia przynależności albo chwilowego spokoju.
Zespół projektu zwraca uwagę, że postawy młodych ludzi nie są jednorodne. Część uczestników świadomie wybiera życie bez alkoholu albo ogranicza jego używanie. Zdrowy styl życia, aktywność fizyczna, większa wiedza o zdrowiu psychicznym oraz potrzeba zachowania kontroli stają się dla wielu osób ważniejsze niż podporządkowanie się dawnym wzorcom spędzania czasu.
Jednocześnie nie oznacza to, że presja rówieśnicza przestała istnieć. W niektórych grupach nadal pojawia się przekonanie, że alkohol ułatwia wejście w relację, pozwala przełamać nieśmiałość i zwiększa szansę na akceptację. Dlatego jednym z istotnych obszarów projektu jest wzmacnianie prawa młodego człowieka do podejmowania własnych decyzji — również wtedy, gdy są one inne niż wybory pozostałych osób w grupie.
Używki jako sposób regulowania emocji
Szczególną uwagę specjaliści poświęcają sytuacjom, w których alkohol lub inne substancje nie są używane towarzysko, lecz stają się sposobem radzenia sobie z trudnościami.
Niepokój może budzić zwłaszcza sięganie po używki w samotności, w domu, po konflikcie, niepowodzeniu, rozstaniu lub w okresie silnego przeciążenia emocjonalnego. W takich przypadkach substancja nie służy już wyłącznie zabawie. Zaczyna pełnić funkcję środka do tłumienia napięcia, smutku, złości lub lęku.
Działania profilaktyczne Fundacji RAZEM obejmują dlatego również psychoedukację dotyczącą emocji i samoregulacji. Młodzi ludzie poznają alternatywne sposoby obniżania napięcia, oparte między innymi na ruchu, świadomym oddechu, pracy z ciałem, kontakcie z drugim człowiekiem oraz umiejętności rozpoznawania własnych potrzeb.
Tematy te są rozwijane również podczas warsztatów „Laboratorium mocy”, których celem jest wzmacnianie odporności psychicznej oraz poczucia wpływu na własne zachowanie. Nie chodzi o przekonywanie, że kilka prostych ćwiczeń fizycznych czy chwila w ogrodzie społecznościowym rozwiąże wszystkie problemy. Chodzi jednak o pokazanie, że człowiek może stopniowo rozwijać zdolność radzenia sobie z napięciem bez sięgania po środki, które przynoszą jedynie krótkotrwałą ulgę, a w dłuższej perspektywie mogą zwiększać skalę trudności.
Profilaktyka zaczyna się w relacji
Jednym z ważnych wniosków płynących z rozmów jest znaczenie relacji z dorosłymi. Młodzi ludzie potrzebują rodziców, opiekunów, nauczycieli i specjalistów, którzy potrafią rozmawiać o używkach bez paniki, oskarżeń i automatycznego karania.
Nie oznacza to rezygnacji z granic. Przeciwnie — jasne zasady i odpowiedzialność są potrzebne. Powinny jednak iść w parze z próbą zrozumienia sytuacji młodego człowieka. Zakaz bez rozmowy może sprawić, że temat alkoholu, narkotyków czy papierosów zejdzie do podziemia. Młody człowiek nadal będzie podejmował decyzje, ale przestanie informować o nich dorosłych i nie zwróci się do nich po pomoc w sytuacji zagrożenia.
Otwarta relacja zwiększa szansę, że nastolatek powie o presji grupy, pierwszym kontakcie z substancją, obawach dotyczących znajomych albo sytuacji, w której stracił kontrolę. Obecność wspierającego dorosłego może wówczas stać się jednym z najważniejszych czynników chroniących. Skuteczna profilaktyka nie polega więc wyłącznie na przekazywaniu wiedzy. Polega również na budowaniu środowiska, w którym młody człowiek nie boi się mówić prawdy i wie, że zostanie potraktowany poważnie.
Pomoc dostępna poza gabinetem
Projekt „Spójrz trzeźwo” pokazuje również zmianę w sposobie organizowania wsparcia psychologicznego. Tradycyjny model zakłada, że osoba doświadczająca problemu sama zgłosi się do placówki, odnajdzie właściwego specjalistę i poprosi o pomoc.
W praktyce wiele młodych osób nie podejmuje takiego kroku. Barierą może być wstyd, brak wiedzy, obawa przed oceną, przekonanie, że problem nie jest jeszcze wystarczająco poważny, albo brak gotowości do wejścia do gabinetu.
Dlatego specjaliści Fundacji RAZEM wychodzą bezpośrednio do społeczności. Pierwszy kontakt nie musi oznaczać rozpoczęcia terapii ani formalnej konsultacji. Może być krótką rozmową, zadaniem pytania, otrzymaniem informacji albo upewnieniem się, gdzie można uzyskać dalsze wsparcie. Takie podejście pozwala obniżyć próg dostępu do pomocy. Daje również możliwość dotarcia do osób, które nie zostałyby objęte tradycyjnymi działaniami profilaktycznymi.
Kolejny etap projektu
W drugiej części realizacji projektu działania terenowe zostaną dodatkowo wzmocnione udziałem terapeuty uzależnień. Specjalista będzie towarzyszył zespołowi streetworkerskiemu podczas części dyżurów, oferując bardziej pogłębione wsparcie osobom, które mogą doświadczać problemów związanych z używaniem alkoholu lub innych substancji. Jego obecność pozwoli nie tylko prowadzić psychoedukację, lecz także lepiej rozpoznawać sytuacje wymagające dalszej konsultacji. W razie potrzeby młodzi ludzie będą mogli uzyskać informacje o dostępnych formach pomocy i miejscach, w których warto kontynuować kontakt ze specjalistą.
Zespół Fundacji na bieżąco analizuje także potrzeby zgłaszane przez młodzież i rodziców. Obserwacje z pracy terenowej mają pomóc w lepszym projektowaniu przyszłych działań profilaktycznych, odpowiadających na rzeczywiste doświadczenia młodych mieszkańców Warszawy, a nie wyłącznie na założenia dorosłych.
Profilaktyka, która nie czeka na kryzys
Najważniejszą wartością projektu „Spójrz trzeźwo” jest jego wyprzedzający charakter. Pomoc nie zaczyna się dopiero w chwili rozwoju uzależnienia, poważnego konfliktu rodzinnego czy utraty kontroli nad używaniem substancji.
Rozmowa może odbyć się wcześniej — wtedy, gdy młody człowiek dopiero eksperymentuje, zastanawia się nad swoją relacją z alkoholem, odczuwa presję grupy albo szuka sposobu na poradzenie sobie z napięciem. To właśnie na tym etapie profilaktyka ma największą szansę wzmacniać świadomość, odpowiedzialność i zdolność podejmowania bezpieczniejszych decyzji.
Projekt nie obiecuje prostych rozwiązań. Pokazuje jednak, że zmiana może zaczynać się od pozornie niewielkich działań: jednej rozmowy bez oceniania, jednego pytania zadanego we właściwym momencie, przekazania informacji o pomocy albo spotkania z dorosłym, który potrafi słuchać. „Spójrz trzeźwo” to nie kampania przeciwko młodym ludziom i ich wyborom. To działanie prowadzone razem z nimi — z poszanowaniem ich doświadczeń, podmiotowości i prawa do poszukiwania własnej drogi do dorosłości.
Autorką artykułu jest Dominika Zub – psycholożka i koordynatorka projektów Fundacji Pomocy Psychologicznej i Edukacji Społecznej RAZEM.
Projekt jest realizowany bezpłatnie i dofinansowany ze środków Samorządu Województwa Mazowieckiego w ramach Wojewódzkiego Programu Profilaktyki i Rozwiązywania Problemów Alkoholowych oraz Przeciwdziałania Narkomanii.
